یادداشت/ نقش عشق فرش ایران، گره در گره تا آسمان؛به مناسبت روز ملی فرش

نویسنده : دکترعلی زنداکبری

مدیر و مدرس تشریفات و برگزارکننده رویداد

صنعت فرش ایران دیرینگی به قدمت تاریخ ایران باستان دارد، تمدن اجتماعی ایران را نمی توان بدون فرش دستباف و قالی ایرانی متصور بود. در زبان پهلوی به هر چیز گستردنی فرش یا ویسترگ می گفتند، ویسترگ از ویستردن می آید که ویستردن نیز همان گستردن است.

قدمت فرش ایران

قدمت فرش ایرانی آنقدر طولانی است که شاگرد سقراط، فیلسوف و مورخ، گزنفون یونانی در کتاب “سیرت کوروش” در بین سالهای ۳۴۵ الی ۴۳۰ پیش از میلاد می نویسد: «ایرانیان برای این که بسترشان نرم باشد قالیچه زیر بستر خود می گسترند.»

سالها سعی می شد پیدایش قالیبافی همچون سایر نمادهای تمدن به سرقت رفته از ایران به ترکها و قبایل آسیای مرکزی مرتبط گردد اما کشف قدیمی ترین نمون قالی جهان که تاکنون یافت شده اثبات کننده اصالت تاریخی ایران در تولید فرش شد. در سالهای ۱۳۲۶ الی۱۳۲۸ باستان شناس روسی، سرگی رودنکو طی کشفیات خود در دره پازیریک در ابتدای رشته کوه های آلتای در کشور روسیه از گوریخ زده یک فرمانروای سکایی فرش پرزداری را یافت که به وضوح از نمادهای تخت جمشید در آن استفاده شده است. به دلیل محل یافت این فرش نام آن را “فرش پازیریک” نام نهادند.

این فرش ۱۸۳ سانتی متر در ۲ متر است و تراکم گره آن ۳۶۰۰۰۰ هزار گره در مترمربع است که از بسیاری از فرش های امروزی متراکم تر است . نقش های درون این فرش شامل آهوان در حال چرا، جانوران افسانه ای با سر عقاب و بدن شیر(با نام شیردال که نمونه های آن در تخت جمشید نیز وجود دارد)، حاشیه ای گل دار و جنگجویانی سوار بر اسب وجود دارند. این فرش در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ در روسیه نگهداری می شود.

موزه های معروف فرش در جهان

ارزش واهمیت فرش در جهان نیز آنقدر مهم است که از دیرباز موزه های بسیاری در دنیا بخش اعظمی از خود را به آن اختصاص داده، یا به صورت کلی مختص صنعت فرش دستباف هستند از جمله این موزه ها می توان به موزه لوگانو سوئیس، موزه پنج قاره مونیخ، گالری ملی واشنگتن، موزه تاریخ هنر وین، موزه میلان، موزه متروپولیتن نیویورک، موزه ویکتوریا و آلبرت لندن، موزه فرش تهران و… اشاره نمود.

فرش های معروف و خاص جهان

به جز فرش پازیریک فرشهای معروف زیادی در تاریخ ایران وجود داشته اند از جمله:

– فرش معروف بهارستان در کاخ تیسفون ساسانیان در عراق که طول آن ۱۴۰ متر و عرض آن ۲۷ متر بوده است و از ابریشم، طلا و نقره و زمرد و مروارید ساخته شده بود که در جنگ قادسیه پس از به غنیمت گرفته شدن تکه تکه شد

-یک جفت قالی شیخ صفی اردبیلی(یا فرش اردبیل) که به سفارش شاه طهماسب در دوره صفویه و به مدت ۱۶ سال با طراحی زیبا برای آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی و بر اساس نقوش این آرامگاه بافته شد که یکی از آنها بعدها به موزه ویکتوریا و آلبرت در لندن و دیگری به موزه هنر شهر لس آنجلس منتقل و به نمایش گذاشته شد و البته بسیاری از فرشهای تاریخی دیگر که حکایات خاص خود را دارند.

-قدیمی ترین فرش دنیا همانطور که پیشتر ذکر شد فرش پازیریک است که در موزه آرمیتاژ نگهداری می شود.

-بزرگترین فرش جهان فرش دستباف نیشابور در مسجد شیخ زاید ابوظبی است که ۱۲۰۰ بانوی قالیباف با ۳۸ تُن از مرغوب ترین الیاف از پشم سیرجان و نیوزلند دو میلیارد و سیصد میلیون گره را در ۱۳۲ متر طول و ۴۸ متر عرض بکار بردند. فرش مسجد شهر مسقط که به سفارش سلطان قابوس پادشاه عمان بافته شده نیز با ۵۰۰ بافنده و ۱۲ میلیون ساعت کار و با مساحت ۴۳۴۳ مترمربع یکی از بزرگترین فرش های دنیا است.

-گرانترین فرش های دنیا نیز با قیمت های میلیون دلاری در حراجی های مختلف خرید و فروش می شوند از جمله فرش سیلک اصفهان، زیگلر محل، فرش محتشم کاشان، فرش ساروک، فرش تبریز و …

البته فرش های تاریخی نفیسی نیز وجود دارند که به علت ارزش های تاریخی قابل قیمت گذاری نیستند همچون:

– فرش ابریشمی صفوی در مونیخ آلمان

– فرش گل و حیوان قرن ۱۸ و با گره فارسی در گالری ملی واشنگتن

– فرش موج دریا بافته شده در کرمان و عصر صفوی و فرش شکارگاه مربوط به دوره صفوی و بافته شده در اصفهان با رنگ های خاص طبیعی و ابریشم اعلاء به کار رفته در آن که هر دو در موزه تاریخ هنر وین نگهداری می شوند.

– فرش ابریشمی ترنج و حیوانبا طرحی ترکیبی از نقوش حیوانی و ترنج در موزه میلان

-فرش سجاده ای که در بالای آن عبارت مقدس الله اکبر نقش بسته و دارای پرزهای پشمی از زر و سیم است و هم اکنون در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شود.

– فرش چلسی با تار و پود ابریشمی و دو نیم ترنج زیبا، علاوه بر نقوش حیوانات مختلف به کار رفته در آن و فرش اردبیل که شرح آن پیشتر تقدیم شد و هردو در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شوند.

ارزش تجاری فرش ایران

از لحاظ بازرگانی نیز فرش ایرانی در باستان به دورترین نقاط جهان صادر می شده است، دورترین نقطه جهان در باستان کشور چین بوده است از اینرو در سالنامه باستانی سوئی سو در دوره ساسانی از فرش پشمی ایرانی به عنوان کالائی گرانبها که به اعیان هدیه داده می شده به عنوان جنس وارداتی با ارزش اشاره شده است. فرشهای ایرانی براساس فرهنگ و هنر هر منطقه به انواع مختلف و با نام شهر و یا فرهنگ سنتی خود تولید و معرفی می شوند و بسته به ویژگیهای خود ارزش میلیون دلاری دارند. فرش دستباف کاشان، فرش دستباف تبریز، فرش دستباف کرمان، فرش دستباف همدان،  فرش دستباف بلوچ، فرش دستباف ترکمن، فرش دستباف قم، فرش دستباف اصفهان، فرش دستباف نائین، فرش دستباف اردبیل، فرش دستباف بختیاری، فرش دستباف قشقائی، فرش دستباف هریس و … از جمله مهمترین انواع فرش دستباف هستند.

با توجه موارد فوق درسه چیز نباید شک کرد فرش ایرانی اولین فرش تاریخ بشر است ،دوم بکارگیری نمادهای اجتماعی و فرهنگی در نقوش فرش ها اولین بار توسط ایرانی ها صورت گرفته است و سوم هنر، ظرافت، خلاقیت و نوآوری در کلیه وجوه از طراحی تا تولید همگی برای اولین بار در تاریخ خاص ایرانیان بوده است.