اولین سالگرد درگذشت عارف شیعه تاریخِ نگارگری ایران/ ترانه سرای نقش و بوم و خط، استاد محمود فرشچیان

دکتر علی زنداکبری

محقق، پژوهشگر وعضو شورای بین المللی بناها و محوطه های تاریخی(ایکوموس ایران)

امروز ۱۸ امرداد اولین سالگرد درگذشت پرآوازه ترین استاد نگارگری تاریخ معاصر ایران است. استاد محمود فرشچیان، او که تعریف جدیدی از هنر نگارگری متبادر نمود. هر اثر از وی نه یک اثر هنری تنها که همچون ترانه ای است از کتاب شعر اصالت هنر ایرانی، به رنگ عشق و مهربانی و به بوی محبت و تواضع. عارفی شیعه که هیچگاه در کوچکترین حالت نیز هیچ ادعائی بر هنر خود نداشت و ازخودنمائی به جد پرهیز می نمود. چهره ای که به حق آوازه ای از یک عارف شیعه ایرانی را به جهان ارائه نمود. بهرحال حرفه این استاد در ایران، تاریخی باستانی دارد، چهار دوره کهن، میانه، جدید و معاصر، این هنر ارزنده را به ساختاری می رساند که اکنون درک و فهمی بهتر برای آن وجود دارد.

اولین نگاره های ایرانی در غارهای هومیان، میرملاس و دوشه در لرستان دیده شده است سنگ نگاره هائی ۱۲ هزار ساله با صحنه هایی از رزم  و شکار، با تیر و کمان و حضور حیواناتی همچون اسب، بزکوهی و گوزن با رنگ های قرمز اخرائی، سیاه و زرد بر روی دیواره غارها، نگارگری در هزاره اول در ایذه خوزستان و مهرهائی در چغازنبیل و شوش، مفرغ ها و لوح های منشوق تیردان های کشف شده در لرستان در سده ۸ تا ۱۲ قمری و یا سفالینه های منقش در تپه سیلک کاشان و تپه حصار دامغان همگی از دیرینگی نگارگری در  ایران حکایت دارد. تصویرگران پیش از تاریخ وقایع را در ذهن مجسم و سپس بر روی وسائل و یا سنگها به تصویر می کشیده اند. هنر تصویری رفته رفته دردوران هخامنشیان و به صورت گچ بری رنگی و نقاشی دیواری درعصر اشکانی احیاء و تداوم گرفته است.

 در دوره ساسانی نگارگری تحولی شگرف داشت و هنر تصویری در ایران به نحوی نو شکل گرفت که بارزترین آن نگارگری های مانی است. هنر مانوی با استفاده خلاقانه از رنگ ها پیوندی بین آسیای مرکزی و ایران ایجاد نمود. در دوره اسلامی نگارگری در کتاب ها نسبت به دیوارنگاری بیشتر گردید و از دوره مغولان تا اواسط دوره صفوی نگارگری به صورت کارگاهی رواج داشت. رفته رفته با عبور و مرور بازرگانان اروپائی نگارگری اروپائی و ایرانی برهم اثراتی گذاشتند و با تغییر پایتخت از تبریز به اصفهان نگارگری بر روی دیوارهای کاخهای صفوی دوباره احیا شد. از این سو به بعد هنر نگارگری بر روی اشیاء بسیاری رواج یافت. رفته رفته در نگارگری یا نقاشی های ایرانی عناصر ویژه ای خود نمائی کردند از جمله استفاده از رنگ های متنوع با جلوه های چشمنواز، دقت در به کارگیری جزئیات، روایت داستان های عرفانی، مذهبی و اسطوره ای که مسبب پیدایش آثار گرانبهائی چون آثار مختلف در شهرهای اصفهان و شیراز گردیده و آثار مکتوبی چون گرشاسب نامه، دیوان خواجوی کرمانی از جنید نقاش، شاهنامه محمد جوکی، ساخت کاخ خورنق از استاد بهزاد، خمسه نظامی، سیاح پرتغالی، کتاب هزار و یک شب و هزاران آثار دیگر گردید.  هنرمندان بزرگی در عرصه نگارگری ایرانی با آثار خارق العاده خوش درخشیده اند از جمله کمال الدین بهزاد با نگاره یوسف و زلیخا، کمال الملک با تابلوی تالار آینه، سلطان محمد نقاش، محمد یار، رضا عباسی، میرعماد و صدها هنرمند دیگر … که در مکتب هائی خاص یا ترکیبی، همچون مکتب هرات، مکتب اصفهان، مکتب شیراز، مکتب بخارا، تبریز و … جاودان شدند.

 در این میان اما هنرمندی خاص در ۴ بهمن ۱۳۰۸ در اصفهان چشم به دنیا گشود او به  واسطه شغل پدر ذهنش با نگارگری اصیل ایرانی در فرش های مختلف آشنا شد، پدر برای پیشرفتش او را به شاگردی میرزا آقا امامی احیاگر هنر سوخت معرق دوره صفوی برد.

محمود پس از آن در مدرسه هنرهای زیبای اصفهان نزد عیسی بهادری از احیا کنندگان طرح های سنتی ایران فارغ التحصیل شد و سپس برای طی دوره هنرستان هنرهای زیبا به اروپا سفر کرده و طی سالها به مطالعه آثار هنرمندان مختلف در موزه های اروپائی پرداخت، او اول وقت به موزه ها مراجعت می کرد و جزء آخرین نفراتی بود که موزه را ترک می کرد. سپس به ایران بازگشت و در اداره کل هنرهای زیبای دانشگاه تهران مشغول به کار شد و سپس به مدیریت اداره ملی  و استادی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران رسید.

 استاد فرشچیان در سال ۱۳۳۴ با نیادخت قوامی ازدواج کرد و صاحب یک فرزند پسر و دو فرزند دختر گردید. استاد سبک منحصر به فردی را در آثار خود ارائه نمود و دریچه ای نوین از نگارگری را به روی تاریخ گشود وی ضمن پایبندی به تکنیک های کلاسیک نقاشی روح آثار خود را از اعتقادات مذهبی، تاریخی و ادبیات سیرآب می کرد. خطوط نرم گرد و منحنی و اختلاط آن با رنگ هائی زنده چنان نوآوری را در بطن هر اثرش به وجود می آورد که گویی کسی را یارای خلق چنین آثاری را نداشته است. تخیل عمیق او منبعث از اعتقادات مذهبی آنچنان در جان و روحش جوشش پیدا می کرد که شاهکارهائی چون تابلوهای عصر عاشورا، ضامن آهو، ابراهیم نبی، پنجمین روز آفرینش، یتیم نوازی علی(ع) با نام اصلی پناه، تابلوی هدیه دوست بر مبنای شهادت حضرت علی اصغر(ع) و… را پدید آورد.

وی در خصوص تابلوی عصر عاشورا چنین می گوید :

سه سال قبل از انقلاب مادرم بنده را نصیحتی کرد مادر من زن بسیار معتقدی بود و من خیلی ایشان را دوست می داشتم و او هم من را بسیار دوست می داشت. زیاد سواد نداشت، ولی قرآن را بدون غلط می خواند. مادرم گفت روز عاشوراست، تو چقدر کار می کنی بیا به روضه امام حسین(ع) برویم تا حرف حسابی به گوشت برسد، به مادرم گفتم من نمی آیم با همسرم به روضه بروید، بعد از اینکه مادرم و همسرم رفتند، وضو گرفتم و به حضرت توسل پیدا کردم و نشستم تابلوی عصر عاشورا را طراحی کردم. قبلا اصلا به طراحی آن فکر نمی کردم. خودش به ذهنم آمد و وقتی نزدیک های غروب بود و مادر و همسرم به منزل بازگشتند تقریباً طرح تابلو تمام شده بود البته روزهای بعد هم روی تابلو کار کردم، ولی طرح کلی در عصر عاشورا تمام شد.

به گفته وی الهام بخش تابلوی ستایش آیه “یسبح لله ما فی السموات و ما فی الارض(آنچه درآسمانها و زمین است تسبیح او می گویند)” بوده است و مهربانی و یتیم نوازی علی (ع) سوژه اصلی کاردر تابلوی پناه بوده است.

استاد فرشچیان طراح پنجمین ضریح حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) و ضریح فعلی حرم حضرت امام حسین(ع) و ضریح در دست ساخت حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) می باشند.

حمید آزادگان مدیر اجرائی پروژه ساخت ضریح امام حسین(ع) در خصوص استاد فرشچیان می گوید:

استاد، مجذوب اهل بیت به طور کلی و به خصوص امام رضا(ع) و امام حسین(ع) هستند. در همان روزهای اول ورودشان به پروژه به شکل بسیار بی آلایش بیان کردند که شش ماه هر روز به امام حسین علیه السلام متوسل می شدم که من وارد این کار شوم.

استاد فرشچیان در خصوص شفای دستشان به هنگام آغاز طراحی ضریح حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) چنین گفته اند :

برای من معجزه بود. به عنایت خداوند در حال حاضر دست راستم از جوانی ام بسیار قوی تر و بدون لرزش است!

 داستان از این قرار بود که بنده می خواستم کتاب سومم را چاپ کنم، ناچار بودم فرم های کتاب را با خودم به آلمان ببرم اگر احیاناً چند صفحه ای گم می شد همه کار من عقب می افتاد، یادم هست که ناچار بودم با دست خودم این صفحات را حمل کنم، قطار راه آهن آلمان که می خواست تغییر جهت دهد، دست من لای در قطار رفت و تمام عضلات دستم پاره شد، انقدر درد شدید بود که بی تاب شدم، مقداری آلمان مداوا کردم، اما افاقه نمی کرد، به آمریکا آمدم و دو تا از دکترهای بزرگ آلمان که ورزشکاران را عمل می کردند گفتند اگر دستت را عمل نکنی، عضلات دستت ضعیف تر می شود و از کار می افتد و اگر هم بخواهی عمل کنی باید ۶ ماه در گچ بماند. من خیلی ناراحت شدم و خیلی مردد بودم. دو روز بعد طول نکشید که به من تلفن کردند و طرح ضریح حضرت علی ابن موسی الرضا نصیب من شد، ابعاد را فرستادند و گفتند که حتما این طرح را تو باید انجام دهی من خیلی خوشحال شدم و در دلم یک نوری یا یک لطفی ساری و جاری شد، آن زمان درد دستم بسیار دردناک و مشقت آور بود البته ناگفته نماند که چند جلسه ای هم فیزیوتراپی رفتم که اگر می رفتم یا نمی رفتم تفاوتی نمی کرد چون درد دستم همچنان ادامه داشت؛ وقتی این طرح و کاغذهای بزرگ و پهناوری که طرح ضریح روی آن هست را روی میز کارم پهن کردم، خدا گواه است که وقتی قلم را به دست گرفتم، کوچک ترین دردی احساس نکردم، طرح های ضریح را انجام دادم و دست راستم شفا پیدا کرد. ابداً هیچ درمانی نکردم. در حال حاضر هم دست راستم از جوانی قوی تر است.

استاد فرشچیان تکنیک و علم نگارگری را با روح پاک و خلوص ذات چنان درهم ادغام کرد تا فنش بهانه ای شود برای سلوک او، ارزش کارهای ایشان در یک قرن اخیر بی مانند است و درک آثارش به دید عمیق روحی و نگاهی ژرف نیازمند است، وی جایگاه ابدیش را بنا به دستخط خودش در جوار حضرت صائب برگزید و در اصفهان کنار ایشان به ابدیت پیوست، روحشان شاد و قرین رحمت الهی.