شهر یری(یئری): شگفتی‌های بی نظیر یک شهر باستانی!/شهری لایق ثبت جهانی

دکتر علی زنداکبری

محقق، پژوهشگر و

عضو شورای بین المللی بناها و محوطه های تاریخی(ایکوموس ایران)

یکی از مهمترین مناطق باستانی کشور یری یا یئری نام دارد، منطقه ای که علیرغم شناسائی در دهه چهل شمسی و تفحص پربار در اوایل دهه هشتاد توسط باستان شناس به نام کشور دکتر علی رضا هژبری نوبری رازهای بسیاری دارد که نامکشوف مانده و عزمی بر کاووش های بیشتر در این منطقه دیده نشده است. منطقه ای که اگر توجه بیشتری به آن شود تازه هائی غنی و مهم برای بشر به ارمغان خواهد داشت.

 محوطه باستانی یئری در ۶۵ کیلومتری شمال غربی اردبیل و ۳۱ کیلومتری شمال شرقی مشکین شهر واقع است. تا امروز و با مطالعات محدودی که صورت گرفته است این محوطه ۴۰۰ هکتاری از شمال تا شرق و جنوب با رودخانه قره سو احاطه شده، قسمت غربی منطقه نیز با زمینهای حاصل خیز کشاورزی پوشیده شده است و سمت جنوبی منطقه نیز روستای “پیرآزمیان” قرار دارد که به نظر میراث دارِ اهالی اولیه شهر یِئری به حساب می آیند. به اعتقاد نگارنده با کاووش های بیشتر در این منطقه وسعت این محل باستانی بیش از تخمین های ثبت شده است، در مشاهدات محیطی در این منطقه طول  دیواری قدیمی تا کیلومترها قابل مشاهده است. بهرحال این منطقه از بخش های مختلفی تشکیل شده است هرچند اغلب شهر یئری را با سنگ افراشته هائی منقش به اشکال انسانی که در بخش معبد این محوطه باستانی کشف شده می شناسند.

یئری در زبان ترکی به معنای “جای شهر” می باشد. کاووشها در این منطقه تنها در بخش کوچکی از آن صورت گرفته اما این شهر باستانی قطعا دارای شگفتیهای باستانی و تاریخی بیشتری خواهد بود که نشان دهنده وجود تمدنی بزرگ و قدیمی است که سالها در حال تحول و پیشرفت بوده است.

قدمت تاریخی منطقه

شهر یئری اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره نخست پیش از میلاد از نقاط آباد منطقه خود بوده و با سنگ چینی های مخصوص به منطقه خود در جهت شمالی-جنوبی امتداد یافته و در کنار قره سو( رود بلند و پر آب اردبیل) قرار دارد. قدمت اولیه این محوطه ابتدا حدود ۱۴۵۰ سال برآورد شد این مهم در چندین مرحله کاووشهای صورت گرفته در این منطقه با شناسائی قلعه و معبد در منطقه مشخص شد و پس از کشف آثاری از محلی به نام قوشاتپه دیرینگی منطقه به حدود ۷ هزار سال پیش رسید پس از کشف وسائل شکار اولیه و اولین نشانه های کشاورزی بحث پیشینه منطقه به اوایل دوران نوسنگی یعنی حدود یازده هزار سال قبل بازگشت. در قسمت پائین گورستان و در بخش غربی سنگ افراشته ها، غاری وجود دارد که به “قارا کهول” معروف شده است و برای آن در دوره های مختلف کاربری های متفاوت بیان شده است از جمله سرپناه یا پناهگاه، محلی آئینی، انبار مواد غذائی و…

 “چارلز برنی” باستان شناس انگلیسی اولین بار در سال ۱۹۴۷ و در پی تعقیب تمدن های آناتولی و اورارتویی در منطقه “یانیق تپه” و اکتشافاتی در روستای “تازه کند” تبریز، به شهر یِری رسید و این محل را با نام “قلعه ارجق” معرفی نمود که بر گرفته از نام روستایی در شش کیلومتری این محل است وی با هیئتی در سال  ۱۹۷۸ این منطقه را بررسی نمود لذا وی را باید اولین معرفی کننده این شهر دانست.

 در سالهای۱۳۸۲ الی ۱۳۸۴ هجری شمسی با بررسی های بیشتر توسط تیم باستان شناسان زبده کشور به سرپرستی دکتر علی رضا هژبری نوبری کشفیات مهم بعدی به دست آمده است.

بخشهای مختلف محوطه باستانی تا به امروز

بخشهای مختلف محوطه باستانی شهر یری (یئری) به هفت بخش تقسیم می گردد:

-قلعه با منطقه وسیع مسکونی به شکل مصطبه ای(چهاردیواری سنگی همچون آرامگاه های مصر باستان) با معماری سنگی، دیوار طویل دفاعی از نوع خشکه چین با صخره طبیعی – عصر آهن

-معبد برگزاری آئین های مذهبی به نام مکتب اوشاقلاری یا همان محل سنگ افراشته ها – عصر آهن یک و دو

-گورهای باستانی از نوع کلان سنگی(مگالتیک)- عصر آهن

-محوطه قوشاتپه- نشانی از تاریخ گذر از نوع سنگی به کالکولتیک(مس و سنگ)

-غار باستانی و دروازه قسمت غربی معبد

-رودخانه قره سو

-محوطه قاراکهیل قاباغی- دوره برنز(هزاره سوم و چهارم قبل از میلاد)

که در این یادداشت به صورت مختصر نگاهی داریم به چهار محل اصلی در محوطه، با جزئیاتی بیشتر در بخش سنگ افراشته ها، شامل :

الف- قلعه

ب- گورستان

پ- معبد

ت- محوطه قوشا تپه

الف- قلعه

شهر یئری در دوران نوسنگی مسکونی بوده و بخشی از تمدن این منطق در این شهر متمرکز بوده است این محوطه قلعه ای وسیع با دیوار دفاعی سنگی از نوع خشکه چین(ساخت با استفاده از سنگ های منطقه و بدون مصالح ساختمانی) داشته و محلی برای آئین های مذهبی بوده است. این قسمت دارای فضاهایی با معماری سنگی و از نگاره های منقوش  داشته است. در این بخش مشخص شده که دیواری که چارلز برنی کشف کرده بود دارای چینشی از سنگ های درشت است و هرجا که لازم بوده و برای استحکام بیشتر از سنگهای ریزتر برای پر نمودن منافذ استفاده شده است که بدون ملاط و به صورت منظم و اصولی بر روی هم قرار گرفته و از ساختاری سیلکوپینی تشکیل شده است. این دیوارها محل هائی همچون اقامتگاه و آشپزخانه را تشکیل می داده اند و محل اقامت همان افرادی است که از معبد استفاده می کرده اند. بقایای کشف شده از قلعه متعلق به دوره آهن می باشد. یکی از دو قلعه شهر یری در زیر دیواره قلعه قرار داشته است که مشخص می کند ساکنان شهر یری در دوران اورارتویی(تمدنی در عصر آهن) بر روی معبد قلعه ای ساخته بوده اند و از دین خود روی گردانده خدای خالدی (اورارتویی) را انتخاب کرده اند که این انتخاب می تواند اجباری یا اختیاری صورت گرفته باشد. در زیر محوطه داخلی قلعه نیز لایه ای از یک شهر قدیمی تر  کشف شد که سفال های قهوه ای مایل به بنفش، داغدار و سیاه در آنجا بود که به پیش از عصر آهن تعلق دارند. با پیدا شدن خاکستر در لایه های زیرین قلعه، آتش سوزی در قلعه محرز شده و ترتیب دوره های متوالی زندگی از ۹۰۰۰ سال پیش تا دروه اورارتوئیان در این منطقه مشخص گردید که در همین حال ظروف سفالی، اشیای زرین مثل دکمه های زینتی، پلاک های طلایی و مفرغی و آویز نیز از این محل کشف گردید.

ب- گورستان

در کاوشهای اولیه قبرهای عصر آهن و سفال های مربوط به دوره مس سنگی (دوره ای بین عصر حجر و معصر مفرغ، در هزاره چهارم و پنجم) کشف شد. سفال هائی شبیه به مناطق دالما (جنوب غرب دریاچه ارومیه) و تپه حسنلو(نقده، آذربایجان غربی)، برخی از این سفالها دارای نقوشی با طرحی سبد مانند و دولایه هستند. این کشفیات قدمت سکونت بشر در منطقه اردبیل را به دوره مس سنگی رساندند.

 مشابه این قبرستان به شکلی محدود و کوچکتر در نقاطی همچون آق اولر تالش، قلعه شیشه اهر، منجوق تپه جمهوری آذربایجان و ارنیس در شرق ترکیه مشاهده شده اما داشته های این گورستان در مقایسه با سایرین متحیر کننده است حدود یکصد و سی و دو قبر در این ناحیه شناسائی شده است قبرهای گورستان به دو صورت شاخته شده اند: بعضی به صورت واحدهای سنگی در سطح زمین طوری در کنار هم قرار گرفته اند که شکل آن به صورت مکعبی سنگی بوده و بعضی با پوشش سنگی و در دل خاک مشابه قبور امروزی جا دارند. گورهای باستانی متعدد از نوع کلان سنگ و گورکان، غاری باستانی و تپه ای متعلق به دوران اسلامی در این منطقه یافت شده است.

طول قبور درونی حدود شش متر و عرض قبور بین یک و نیم تا دو متر است. قسمت قابل توجه نوع چینش درون قبرهاست، چینش دفن در این قبور به شمایل قرار گرفتن جنین در بدن انسان صورت گرفته است یعنی جنازه در حالتی همچون حالت جنین در قبر قرار داشته و وسائل مربوط به فرد در اطراف وی چیده شده است. با توجه به باقیمانده وسائل کشف شده از این گورستان قدمت بعضی از آنها به عصر آهن بر می گردد.

پ- معبد

آنچه که شهر یئری بیشتر به واسطه آن شهرت گرفته است سنگ افراشته هائی است که با ظاهری ساده اما عجیب در بخش معبد این محوطه جای گرفته اند. سنگ افراشته ها همان “استل” ها یا سنگ های یادمانی هستند که به صورت “انسان ریخت” یا شکل انسانی در مناطق باستانی سراسر جهان یافت شده اند. از سفالها و اجسام زینتی که در اطراف این سنگ افراشتها یافت شده قدمت ۸۰۰۰ هزار ساله آنها مشخص گردیده است. شکل این سنگ افراشته ها به صورت انسان هائی است که لبخند مرموزی بر چهره شان نشسته است و چینش آنها نیز براساس شکل خاصی نظم یافته که به نظر از آئین یا تفکری مخصوص آن دوران به صورتی زیگزاگ طور و در عین حالی پیچ در پیچ شکل داده شده است.

 در ابتدای کاووش ها چارلز بنی این سنگ افراشته ها را به عنوان تزئینات قبور معرفی کرده بود اما در کاووشهای بعدی دالان هائی کشف شد که مشخص گردید این سنگ افراشته ها در طول این دالان ها چیده شده اند. همانطور که پیشتر ذکر شد به نظر چینش این سنگ افراشته ها بر اساس آئینی خاص بوده است و از آنجا که جهت دالانهائی که بعدها یافت شد درست در مقابل کوه سبلان است، این نظریه تقویت شد که این بخش دارای کاربردی آئینی- مذهبی بوده است، مکانی به مساحت تقریبی ۲۲۰۰ متر مربع فضایی با ۷ راهرو به طول ۱۵ الی ۲۵متر و عرض ۱ الی ۳ متر را شامل می شود آنچه عیان گردیده عدم مسقف بودن محل معبد بوده است و از علوم نجوم و ریاضی و معماری زمان خود در ساخت آن بهره برده اند قبل از حفاری مردم محلی به مکان سنگ افراشته ها “مکتب اوشاقلاری” می گفتند یعنی مکتب خانه یا مدرسه بچه ها که این موضوع به نوع چینش و حالت سنگ افراشته ها باز می گشت که در ذهن مردم چنین مطلبی را متبادر می کرده است و مردم فکر می کردند که بچه ها و معلم یا معلمهایشان تبدیل به سنگ گردیده اند.

بررسی سنگ افراشته ها چه چیزهائی را مشخص می کند؟

سنگ افراشته های ۸۰۰۰ ساله معبد شهر یِری از آنجا اهمیت پیدا می کنند که در میان سنگ افراشته های یافت شده در جهان نمونه منحصر به فردی است در این مجموعه ۵۳۷ سنگ افراشته به دست آمده است که حدود ۲۸۰ عدد از آنها بر جای مانده است حوادث طبیعی( همچون طوفان سال ۹۰) و سوداگران قاچاق اشیاء کهن در سالهایی که چندان توجهی به این منطقه نبوده ضربه بزرگی به این منطقه زده اند.

شهر یئری محلی است که در کمتر جایی از دنیا مشابه آن وجود دارد و آن مناطق یافت شده نیز از نظر تعداد سنگ افراشته ها به این نطقه از کشورمان نمی رسند مثلا در آذربایجان فقط یک عدد، در ترکیه سی عدد و در مغولستان هرچند به تعداد زیاد اما به صورت انفرادی سنگ افراشته های مشابه شهر یِری وجود دارند در موزه فنایل در شهر رودز فرانسه ۱۷ سنگ افراشته وجود دارد که در پایان قرن نوزده کشف شده اند و از منطقه تاریخی سن سرنن آویرون به این موزه منتقل شده اند که از لحاظ ظاهری شباهتهائی با سنگ افراشته های شهر یئری دارند که به واسطه فاصله دور از یکدیگر از لحاظ پیوندهای آئینی و قومی جای مطالعه دارد.

با بررسی و دقت دراین سنگ افراشته ها نکات مهمی را می توان دریافت:

-اندازه این سگ افراشته ها از سی سانتیمتر تا دو و نیم متر است که به نظر بیانی است در خصوص نوع طبقه اجتماعی آنها و تفاوت زمانی به وجود آمدن این سنگ افراشته ها، به عبارت دیگر در دوره به وجود آمدن این سنگ افراشته ها بسته به طبقه اجتماعی که آن فرد متعلق به آن است اندازه سنگ افراشته متفاوت بوده است.

– در جلوی هر سنگ افراشته سنگی مخصوص برای نذورات بوده است.

– نوع قرار گرفتن سنگ افراشته ها به دو صورت است برخی تا کمر در خاک فرو رفته اند که نشان از قدیمی تر بودن آنها دارد و برخی که جدیدتر بوده اند، کمتر در خاک فرو رفتگی داشته اند.

– سر بعضی از سنگ افراشته ها منحنی طور و یا تخت است.

-صورت ها نیز بصورت نعلی شکل ساخته شده اند و تقریبا همگی بدون ریش هستند البته ممکن است بر اثر گذشت زمان برجستگیهای ریش صاف شده باشند ولی در حالت فعلی تمام سنگ افراشت ها بدون ریش هستند.

– چشمها مدور، درشت و در اندازه ای بزرگ برجسته شده اند و به سه صورت در سنگ افراشته ها دیده می شود: دوایر تو در تو که از دو دایره متداخل تشکیل شده اند، دوایر تو خالی(فقط یک مورد) و دوایر توپر که بر اساس فرسایش به این شکل درآمده اند.

– سنگ افراشته ها بینی هائی بزرگ دارند که اغلب پیوسته با موها و متصل به پیشانی هستند و دو نوع مختلف دارند: بینی اشکی بزرگ و بینی استوانه ای بزرگ.

– در همه سنگ افراشته ها هم چشم و هم بینی وجود دارد اما فقط در یک سنگ افراشته دهان وجود دارد!

– دهان نداشتن سنگ افراشته ها به سکوت تعبیر شده است اما اینکه این سکوت قانونی نانوشته بوده یا درس زندگی در آن دوران به قطعیت مشخص نیست.

– تنها سنگ افراشته دارای دهان، یک بانو است که به نظر سخنگو، روحانی و یا رئیس آنها بوده است.

-دست ها اغلب کوتاه و بالاتر از نیم تنه قرار دارند و در برخی از اشکال حالتی خمیده به داخل دارند. دست ها در برخی از سنگ افراشته ها مشخص و مستقل بوده و توسط فاصله هایی از موها جدا شده است (استوانه ای جدا) و در برخی دیگر موها به دست ها متصل شده است (استوانه ای متصل) در نمونه هایی که دست ها در امتداد موها قرار گرفته اند تفکیک انگشتان بیشتر است.

– سنگ افراشته ها پا ندارند.

– اکثر سنگ افراشته ها تک کمربند یا کمربند همراه با سلاح دارند که اکثرا به نقوش هندسی تزئین شده اند.

– نکته دیگر در سنگ افراشته ها مسلح بودن یا بی سلاح بودن آنهاست، سلاح ها شامل خنجر و شمشیر با تزئیناتی بوده که خود شمشیرها نیز به دو صورت دیده می شوند: شمشیرهای صاف، بلند و کشیده که قبضه آن یکپارچه بوده و حالت وی شکل دارد و شمشیرهای کوتاه با کمی خمیدگی که قبضه آن حالتی یو شکل و شلاقی دارند و ممکن است اصلا چیزی شبیه به شلاق باشند چراکه خمیدگی آن بیشتر از یک شمشیر به نظر می رسد، خنجرها نیز کوتاه بوده و قبضه آن به صورت مدور است، البته ممکن است خنجرها شمشیرهایی کوچک برای افراد کم سن تر در نظر گرفته شده باشند.

– شمشیرها نشانه ای از جنگاور بودن، شکارچی بودن و یا وسیله ای برای دفاع کردن در برابر دشمنان و یا حیوانات تهدید کننده مردمان آن روزگار بوده اند.

– شمشیرها در برخی سنگ افراشته ها زیر دست راست و در برخی دیگر در میانه دو دست قرار گرفته است.

– تشخیص زن بودن سنگ افراشته ها بدین صورت است که گیسهای آنها چه آنها که با دستها در یک راستا بوده و چه آنها که جدا از دستان هستند با چند خط که به موازات، هم گیس و هم دست ها را متصل کرده نشانی از گیره مو یا همان سنجاق سر را تداعی می کنند که این خط ها در سنگ افراشته های مرد وجود ندارند.

– ابعاد سنگ افراشته ها در سه دوره تغییراتی داشته اند در دوره اول سنگ افراشته ها خیلی بزرگ هستند، در دوره دوم نوع ساخت کمی کم حجمتر بوده است و در دوره سوم از سنگ های نامرغوب تر و از سنگ های رودخانه ای استفاده شده، این موضوع سوالی را بوجود آورده: آیا با گذشت زمان باورهای مردم آن روزگار کمرنگ تر شده است؟

ت- محوطه قوشا تپه

دو تپه در یک جهت و روبروی هم باعث شده قسمتی از محوطه باستانی به “قوشا تپه” معروف شود. کشفیات بعمل آمده در این محل قدمت منطقه اردبیل را جا به جا نموده است. از اینرو و بر اساس لایه نگاری ها در دو بخش قدمت منطقه از اواخر دوره نوسنگی تا اواخر دوره سنگ و مس ثابت گردیده است و می توان کشفیات این محل را در چند بخش برشمرد:

-طبق کاووش های دکتر نوبری و تیم ایشان مواردی مهم از تاریخ و تمدن این منطقه به دست آمده از جمله کشفیاتی از هزاره اول عصرآهن که دربرگیرنده دیگ، بشقاب، سفال، تُنگ، کاسه و… می باشد.

– سفالهای کشف شده با کنده کاری های تزئینی با ماده ای سفید پوشیده شده که نشانی از ادامه دوره مفرغ قدیم در دوره آهن است.

– بیشتر سفال ها به رنگ خاکستری، خاکستری تیره(مایل به سیاه) و آجری می باشند.

– سفال های کشف شده به اشکال هندسی منقش بوده و فقط در یک سفال نقش حیوان به چشم می خورد. شکل مثلث بیشترین تکرار را در میان نقوش هندسی سفال ها دارد.

– از دیگر اشیاء به دست آمده در این منطقه ابزارهایی ساخته شده از سنگ و اُبسیدیَن (شیشه سنگ: از گدازه سرد شده با سرعت بالا ساخته شده است.) می باشد ابسیدین برای برش سنگ های سخت در مس سنگی استفاده می شده است. کشف تعداد زیادی از این نوع سنگ شیشه برنده می تواند این منطقه را به مناطق قفقاز و آناتولی مرتبط سازد که سابقه کشف این نوع سنگها را دارند.

-بعضی از ابزار آلات، استخوانی بوده و نشان دهنده این نکته است که در آن روزگار استفاده از گوسفند، بز و گاو مرسوم بوده است.

– در این منطقه با تلاش چند ساله دکتر هژبری نوبری و تیم شان اشیاء فلزی نیز کشف شده است که از جمله می توان به جنگ افزارها، کار افرازها و زیور آلات اشاره کرد.

-ازجمله وسائل کاری کشف شده درفش و سوزن است که آشنائی این اقوام به لباس دوزی یا لباس بافی و کفش دوزی را نشان می دهد.

– از جمله زیور آلات و اشیاء آرایشی می توان پلاک های طلائی، آویزها و یا اشیاء مفرغی همچون آینه، سنجاق، مهرهای تزئینی ساخته شده از عقیق، طوق، صدف، لاجورد، انگشتر و یا خمیر شیشه اشاره نمود.

– در بخش جنگ افزارها نیز شمشیرهای کشف شده از اهمیت بالائی برخوردار هستند در قسمت بالای این شمشیرها تزئیناتی با طلا وجود دارد و نقوش مشاهده شده در آنها مشابه طرح های “جام حسنلو”(کشف در تپه های حسنلو) است.

چرا شهر یئری ثبت جهانی نمی شود؟

همانطور که بیان شد محوطه باستانی شهر یئری دارای قسمت های مختلف و کشفیات متعدد و مهم است که قدمتی یازده هزار ساله را می توان برای آن تخمین زد از اینرو چهار نکته را  باید در خصوص این منطقه مهم باستانی در نظر گرفت:

-کاووشهای بیشتر باستان شناسی برای روشن شدن عمیق تر تمدن باستانی منطقه

-حفاظت از کشفیات منطقه از قاچاقچیان و تغییرات اقلیمی

-تشکیل موزه منطقه باستانی در محل شهر یئری

-ثبت جهانی این میراث کهن بشر

امید آنکه با حفاظت از آثار باستانی کشور و اطلاع رسانی گسترده در خصوص این آثار، تبیینی ارزشمند از تاریخ این کهن دیار به جهانیان و نسل های آینده صورت پذیرد.

*عکسها : علی زنداکبری