تخریب خلاق در دل کارخانه‌های قدیمی؛ چرا بازسازی فولاد مبارکه و خوزستان باید سبز باشد؟

به قلم رضا موسایی
سیاست پژوه صنعت و معدن

وقتی از «بازسازی صنعت فولاد ایران» حرف می‌زنیم، بسیاری ذهنشان می‌رود به ساختن کارخانه‌های جدید در نقاط دیگر کشور. اما غافل از اینکه نقطه ثقل این بازسازی، جایی دیگر است: دل فولاد مبارکه و فولاد خوزستان. این دو غول صنعتی نه فقط بیشترین سهم تولید فولاد ایران را دارند، بلکه نماد تکنولوژی‌های قدیمی‌اند که اگر امروز به سمت فناوری‌های کم‌کربن و سبز بازسازی نشوند، دقیقاً همان «بازندگان فرایند تخریب خلاق» خواهند بود که فیلیپ آگیون از آنها هشدار می‌دهد.

۱. چرا مبارکه و خوزستان در خط مقدم تهدید هستند؟

گزارش OECD به صراحت می‌گوید: «دوران مزیت انرژی ارزان به پایان رسیده و آینده صنعت فولاد به بهره‌وری، نوآوری فناوری و کاهش کربن وابسته است.» حالا این گزاره را روی دو کارخانه اصلی ایران پیاده کنید:

· فولاد مبارکه با تکنولوژی احیای مستقیم مبتنی بر گاز طبیعی کار می‌کند. همان گازی که هر زمستان قطع می‌شود، هزینه‌اش رو به افزایش است و ردپای کربن آن (حتی در مقایسه با زغال‌سنگ بهتر است) در مقیاس جهانی «کثیف» محسوب می‌شود.
· فولاد خوزستان هم وابسته به گاز و برق ارزان اما ناپایدار است. قطعی‌های مکرر برق در تابستان، این کارخانه را مجبور به توقف یا کاهش تولید می‌کند؛ یعنی کارخانه‌ای که قرار است مزیت داشته باشد، عملاً یک «تولیدکننده فصلی» شده است.

نظریه آگیون می‌گوید: نوآوری‌های جدید، بنگاه‌های قدیمی را منسوخ می‌کنند، نه از طریق رقابت قیمتی مستقیم، بلکه از طریق تغییر قواعد بازی. در بازار فولاد، قاعده جدید «کربن کم» است. فولاد مبارکه و خوزستان اگر همین امروز فرایند بازسازی سبز را آغاز نکنند، تا ۵ سال دیگر نه در بازارهای جهانی جایی دارند (به دلیل مالیات کربن اروپا و استانداردهای سبز کشورهای همسایه)، نه حتی در بازار داخلی (چون پروژه‌های بزرگ بازسازی کشور، پیمانکاران بین‌المللی خواهند داشت که ملزم به استفاده از فولاد تأییدشده هستند).

۲. بازسازی به سبک آگیون: از «حمایت از بازنده» تا «جهش به برنده»

آگیون هشدار می‌دهد که دولتها اغلب اشتباه می‌کنند: به جای سرمایه‌گذاری روی نوآوری، از بنگاه‌های بازمانده حمایت می‌کنند و فرایند تخریب خلاق را متوقف می‌سازند. نتیجه؟ رشد اقتصادی صفر و عقب‌ماندگی فناورانه.

اگر این اشتباه را در مورد فولاد مبارکه و خوزستان تکرار کنیم، یعنی:

· به جای تغییر خطوط تولید، صرفاً یارانه انرژی بدهیم تا با قطعی‌ها بسازند.
· به جای سرمایه‌گذاری روی هیدروژن سبز، به گاز طبیعی ارزان اما آلاینده دل ببندیم.
· به جای دریافت گواهی‌های بین‌المللی کاهش کربن، منتظر بمانیم تا تحریم‌ها برطرف شود.

در این سناریو، فولاد مبارکه و خوزستان به «بازندگان تخریب خلاق» تبدیل می‌شوند: شرکت‌هایی که روزی پیشتاز بودند، اما به دلیل توقف در نوآوری، توسط رقبای سبزتر (عمان، امارات، هند، حتی ترکیه) از بازار حذف می‌شوند.

اما راه درست، «جهش به برنده» است. آگیون می‌گوید: رمز موفقیت، «رباگیری کسب‌وکار» از طریق نوآوری است. یعنی فولاد مبارکه و خوزستان باید امروز:

1. خطوط تولید خود را به سمت هیدروژن سبز بازسازی کنند (با نصب الکترولایزرها و استفاده از انرژی خورشیدی کویر برای تولید هیدروژن).
2. سیستم تأیید ردپای کربن را پیاده کنند (دریافت گواهی ISO 14064 و سایر استانداردهای بین‌المللی).
3. برای تأمین مالی این بازسازی، وارد مذاکره با سرمایه‌گذاران بین‌المللی شوند (با تضمین دسترسی به انرژی تجدیدپذیر و بازار صادراتی سبز).

۳. بازسازی کشور بدون فولاد سبز ممکن نیست

ایران در آستانه یک بازسازی بزرگ زیرساختی است: مسکن، راه، نیروگاه، پالایشگاه، صنایع. حجم عظیمی فولاد نیاز دارد. حالا دو سناریو:

· سناریوی اول: فولاد مبارکه و خوزستان به همان شکل قدیمی کار می‌کنند. پروژه‌های بازسازی یا متوقف می‌شوند (به دلیل نبود فولاد کافی در فصل قطعی انرژی)، یا مجبور به واردات فولاد گران‌قیمت سبز از خارج می‌شوند. نتیجه: خروج ارز، اطاله پروژه‌ها، ورشکستگی تدریجی صنعت فولاد داخلی.
· سناریوی دوم: بازسازی سبز فولاد مبارکه و خوزستان از امروز آغاز می‌شود. تا ۳ سال آینده، این دو کارخانه به تأمین‌کننده اصلی فولاد کم‌کربن برای پروژه‌های داخلی تبدیل می‌شوند، همزمان به بازارهای صادراتی (با گواهی سبز) بازمی‌گردند و ارزآوری لازم برای تأمین مالی بازسازی کشور را فراهم می‌کنند.

جمع‌بندی: گزارش OECD و نظریه تخریب خلاق آگیون، یک پیام شفاف برای صنعت فولاد ایران دارند: فولاد مبارکه و خوزستان یا امروز خود را سبز می‌کنند، یا فردا توسط رقبای سبز از بازار حذف می‌شوند. بازسازی کشور بدون بازسازی این دو غول صنعتی به سمت فناوری‌های کم‌کربن، نه ممکن است نه اقتصادی. انتخاب با ماست.