مسجد شیخ لطف الله؛ گوهری در ضیافت هنر اصیل ایرانی

 به قلم دکتر علی زنداکبری

عضو شورای بین المللی بناها و محوطه های تاریخی(ایکوموس ایران)

مساجد به عنوان معمول ترین محل عبادت جمعی مسلمانان علاوه بر آنکه محلی برای به جا آوردن نمازهای سه گانه در طول شبانه روز بوده است محلی برای کسب علم، فعالیت های اجتماعی، فعالیت های اقتصادی و سیاسی نیز به شمار می آمده، از اینرو رخدادهای زیادی را نیز در طول تاریخ درمساجد شاهد بوده ایم. مساجد علاوه بر آنکه شامل حافظه تاریخی زیادی هستند نشان دهنده فرهنگ و هنر منطقه ساخت خود نیز می باشند کشور پهناورمان نیز در دوران های مختلف مساجد زیادی را به خود دیده است که هر کدام نشانی از هنر و فرهنگ زمانه خود بوده اند. در این یادداشت به مناسبت روز مساجد یکی از معروف ترین و زیباترین مساجد دنیا را بررسی خواهیم کرد، مسجد شیخ لطف الله مروارید لاجوردی پوش مساجد جهان.

محل، زمان و علت ساخت

این مسجد در ضلع شرقی میدان نقش جهان اصفهان ساخته شده است، ساختمان مسجد شیخ لطف الله به دستور شاه عباس اول صفوی و چهار سال پس از مرکزیت قرار گرفتن اصفهان به عنوان پایتخت ساخته شد و قدمت آن به قرن یازدهم باز می گردد و قرار برآن بوده که نشانی از قدرت، شوکت و تفکرات پادشاه زمانه باشد اما به نظر می رسد پس از ساخت آن تفکر ساخت مسجد عباسی شکل گرفته که بزرگتر و با عظمت تر از مسجد شیخ لطف الله باشد. امامت مسجد شیخ لطف الله ابتدا به ملا عبدالله شوشتری واگذار شد و بعد از اینکه ایشان امامت مسجد جامع اصفهان را در اختیار گرفت، امامت این مسجد به شیخ لطف الله عیسی عاملی(از علماء، فقها و ادبای لبنان و پدر زن شاه عباس) واگذار شد وی در ابتدا به دعوت شاه عباس به قزوین رفت و پس از تغییر پایتخت صفویان به اصفهان نقل مکان نمود، وی در مدرسه ای کنار مسجد تدریس نیز می نموده است. از آن پس این مسجد به مسجدشیخ لطف الله معروف گردید ایشان در سال ۱۰۲۵ قمری رحلت نموده است. زمان ساخت این مسجد حدود ۱۸ سال به طول انجامید از سال۱۰۱۱ تا ۱۰۲۸ هجری قمری.( ۱۶۰۲-۱۶۱۹ میلادی)

ویژه گیهای مسجد شیخ لطف الله

شیوه طراحی، نوع معماری، کاشی کاری و نقوش استفاده شده و رنگ های به کار رفته در مسجد شیخ لطف الله هر بازدید کننده ای را شگفت زده می کند.

-رنگ های به کار رفته در ساخت مسجد رنگ های خاصی است که در بررسی هر بخش مسجد به آن خواهیم پرداخت. بطور مثال رنگ گنبد مسجد با تغییر زاویه تابش آفتاب به آن در طی روز تغییر می کند.

-نورپردازی فوق العاده و ویژه مسجد

-مسجدی بدون مناره

-مسجدی بدون صحن ورودی

-مسجد دارای پله هائی (چهار پله) در صحن ورودی است.

-مسجد از زمان ساخت به جز کتیبه ورودی که تغییراتی داشته هیچ خرابی یا عیب و نقصی ندارد.

معماری

مسجد شیخ لطف الله مسجدی بی نظیری دراستفاده از تزئینات و معماری منحصر به فرد در تاریخ معماری ایران در دوره اسلامی و زمانه صفویان است این مسجد تجلی معماری صفوی است. مسجد شیخ لطف الله را بر روی ویرانه های مسجدی قدیمی تر ساخته اند و معمار آن استاد محمدرضا پسر استاد حسین بنأ اصفهانی(استاد محمد رضا اصفهانی) می باشد.

در معماری ایرانی در دوره اسلام مساجد طوری ساخته می شدند که با ورود به آنها در جهت قبله قرار می گرفتید اما در مسجد شیخ لطف الله چنین نیست چراکه میدان نقش جهان در جهت قبله ساخته نشده است. مسجد شیخ لطف الله به علت آنکه روبروی عمارت عالی قاپو قرار گرفته و برای حفظ تقارن و شکیل بودن میدان، فاقد صحن ورودی است در حالیکه با هنر معماران مسجد این موضوع به چشم نمی آید.

 معماران با ایجاد چرخشی به زاویه ۴۵ درجه، مسجد و محراب آن را در جهت قبله تنظیم نموده اند اما با ظرافت مثال زدنی معماران این موضوع به چشم نمی آید، ایشان برای تنظیم جهت مسجد در راستای جنوب غربی دو راهرو ۱۴ متری را در راستای دو ضلع مسجد طراحی می کنند تا این موضوع در ورود به مسجد برای عموم حس نشود. کاشیکار مسجد استاد محمدرضا اصفهانی طرح هائی منحصر به فرد را در این مسجد به کار برده است.

همانطور که می دانیم کاشی ها و آجرها انبساط پذیر و انقباض پذیر هستند و از آنجا که اقلیم ایران دارای آب وهوا گرم و خشک در تابستان و سرد و خشک در زمستان هستند لذا بین هر ردیف به تناسب و تشخیص معمار چوبهائی قرار می داده اند تا فشار انبساط و انقباض در دیوارها به کاشی کاریها و دیوارها فشار نیاورد. این چوب ها نیروی کششی میان دیوارها را به علت خاصیت ارتجاعی خود جذب کرده و باعث استحکام دیوارها شده اند.

جلوخان(ورودی) مسجد

ورودی یا به اصطلاح جلوخان مسجد شیخ لطف الله با عقب نشستن از ضلع شرقی میدان نقش جهان آغاز می شود که تمامی آن با کاشی هفت رنگ پوشیده شده که لاجوردی، زمینه غالب آن است این رنگ چشم نوازِ ورودی مسجد، قاب چشم بیننده را چنان پر می کند که برای دیدن جزئیات آن بارها مجبور به مرور طرح  کاشی های ورودی می شود.

 در پائین کتیبه اصلی، هر سه دیوار جلو خان با کاشیهای هفت رنگ در قابهائی زیبا با نقش گلدان و گل پوشیده شده است. بعد از بالا رفتن از چهار پله، رنگ زرد مرمرهای یزدی در قسمت تحتانی دیوارهای ورودی جلب توجه می کند که در سکوهای دو طرف و پایه گلدان های قرینه جلوخان نیز به چشم می خورد و البته درب ساده اما زیبای مسجد که از جنس چوب چنار بوده و بعد از گذشت بیش از چهارصد سال بدون خوردگی و پوسیدگی همچنان پارجا است.

کتیبه جلوخان مسجد پیش از سال ۱۳۰۸ قمری از روی بنا برچیده و جای آن با گچ سفید شده بود و در مرمت آبان ۱۳۰۷ شمسی قاب را دوباره از نو گچ می کنند و در قسمت وسط در بخش رأس طاق ورودی تعدادی کاشی با نقش گیاهی کار می شود، در سال ۱۳۲۹ شمسی در ضمن مرمت این بنا “نصرالله رفائیل” با الگوبرداری از کاشیهای قدیم مسجد در شبستان زیرزمین، کاشی های جدید برای آن طراحی نموده و ساخت آنرا به مهارت انجام می دهد لذا کاشیهائی که امروز بر جلوخان و سر درمسجد می بینیم حاصل همین مرمت و کار نصرالله رفائیل می باشد.

متن کتیبه اولیه براساس نقاشی ها و عکسهای باقیمانده حدیثی از نبی اکرم(ص) را بازگو می نماید که طی آن ایشان اسامی دوازده امام پس از خود را برای جابربن عبدالله انصاری نام برده و خبر از غیبت طولانی آخرین امام می دهند.

تاکنون از این حدیث فقط در دو کتیبۀ شناسایی شدۀ دیگر استفاده گردیده: کتیبۀ پیشانی و دور قاب داخلی محراب اولجایتو به تاریخ ۷۱۰ق (مسجد جامع یا عتیق اصفهان) و کتیبۀ کمربندی گنبدخانۀ مقبرۀ خواجه ربیع به تاریخ ۱۰۲۶ق (مشهد مقدس). به رغم یکسان بودن مضمون، قسمت های خوانای متن کتیبۀ مسجد شیخ لطف الله با متن کتیبۀ محراب اولجایتو تفاوت قابل توجهی دارد در حالیکه متن کتیبه شیخ لطف الله با متن کتیبه مقبره خواجه ربیع دقیقا یکسان است و با توجه به شباهت هر دو خط و کتیبه موجود در مقبره خواجه ربیع که در سال ۱۰۲۶ق خطاط آن را علی رضا عباسی می داند، براساس شواهد اثبات شده موجود کتیبه اولیه جلو خان مسجد شیخ لطف الله نیز کار استاد علی رضا عباسی است.

کتیبه اصلی هر سه قسمت جلوخان مسجد را به صورت نواری بر روی کاشی سرمه ای و خطی شیری رنگ متصل نموده و در آن فرمان و زمان ساخت مسجد نوشته شده است. متن این کتیبه طی سالیان مختلف تغییرات زیادی داشته است و همانطور که گفته شد حتی مدتی نیز محل آن با گچ پوشانده شده بوده است اما تاریخ و نام خطاط برای حفظ اصالت آن در آخرین متن به سال ساخت اولین کتیبه حفظ شده  … و اما متن حال حاضر آن به زبان عربی چنین درج گردیده:

” اﻣﺮ ﺑﺎ ﻧﺸﺎء ھﺬا اﻟﻤﺴﺠﺪ اﻟﻤﺒﺎرک اﻟﺴﻠﻄﺎن اﻻﻋﻈﻢ و اﻟﺨﺎﻗﺎن اﻻﮐﺮم ﻣﺤﯿﯽ ﻣﺮاﺳﻢ آﺑﺎﺋﻪ اﻟﻄﺎھﺮﯾﻦ ﻣﺮوج ﻣﺬھﺐ اﻻﺋﻤﺔ اﻟﻤﻌﺼﻮﻣﯿﻦ اﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﻋﺒﺎس اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﻤﻮﺳﻮی اﻟﺼﻔﻮی بهادرﺧﺎن ﺧﻠﺪﷲ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻠﮑﻪ و اﺟﺮی ﻓﯽ ﺑﺤﺎر اﻟﺘﺄﯾﯿﺪ ﻓﻠﮑﻪ ﺑﻤﺤﻤﺪ و آﻟﻪ اﻟﻄﯿﺒﯿﻦ اﻟﻄﺎھﺮﯾﻦ اﻟﻤﻌﺼﻮﻣﯿﻦ ﺻﻠﻮات ﷲ و ﺳﻼﻣﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﻋﻠﯿﮫﻢ اﺟﻤﻌﯿﻦ ﮐﺘﺐ ھﺎ ﻋﻠﯽ رﺿﺎ اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ ۱۰۱۲”

ترجمه:

” فرمان به ساختن این مسجد فرخنده داد پادشاه بزرگ و خاقان بزرگوار، زنده کننده آیینهای پدران پاک خویش و رواج دهنده مذهب پیشوایان معصوم، ابوالمظفر عباس الحسینی الموسوی الصفوی بهادر خان که خداوند بزرگ پادشاهیش را جاودان گرداند و کشتی اش را بر دریاهای قبول خود روان کند به حق محمد و خاندان پاک و معصوم او، سلام و درود خدا بر او و بر همگی آنان، علی رضا عباسی این را نوشت در سال ۱۰۱۲”

در بالای کتیبه بالای درب کتیبه دیگری به چشم می خورد که به خط استاد علی رضا عباسی چنین نوشته شده است:

“مایه محتشمی، خدمت اولاد علی است”

در قوس طاق با انبوهی از مقرنس های منحصر به فرد و به غایت زیبا مواجه می شویم که با کاشیهای معرق با رنگ غالب سبز جلوه ای از شکوه معماری ایرانی به رخ کشیده شده است.

شمسه فوق العاده زیبا در بالای مقرنس ها با دوازده گل کوچک سفید در ردیف اول (به عقیده نگارنده، نشانی از تعداد دوازده امام) متصل به مرکز آبی فیروزه ای شمسه، به گلهای بیشتر کوچک و سفید رنگی متصل می شود که در ردیف های بعدی و در امتداد آن به کاشی های مثلث شکل، باز هم به تعداد دوازده عدد به بالای مقرنسها می رسد که همه، در قالب معانی معنوی معماری عصر صفوی و بیان شیعه بودن آنها، نشان لطفی است از یکتای مهربان که بر سر بندگان، همواره گسترده و جاری شده است.

راهروها

پس از عبور از درب، به هشتی هشت ضلعی وارد شده و سپس اولین راهرو، بینندگان را به شبستان هدایت می کند. در این راهرو و در قسمت راست آن ( به سمت غرب شبستان اصلی)  پنجره ای مشبک برای تأمین نور شبستان از سمت این راهرو و وردی نیز ساخته شده است.

 راهروها که به صورت کلی ۲۸ متر طول دارند بعد از گذر از اولین راهروی ۱۴ متری، فرد را به سمت راست و راهروئی در تقاطع نود درجه وارد می کند. در گوشه این پیچ نود درجه ای پنجره ای مشبک و زیبا وجود دارد ازجنس سنگ خارا و برای تأمین روشنائیِ همزمان پیچ دو راهرو می باشد که ابعاد آن یک متر در ۷۰ سانتی متر و به قطر۷ سانتی متر می باشد و در بالای آن نیز پنجره کنجی کشیده و مثلث شکلی قرار گرفته است که از آجرهای لعابی فیروزه ای شکل ساخته شده است و نور را از بالا به پایین منتقل می کند البته در ادامه پنجره سنگی دیگری در راهرو دوم به سمت شمال برای تأمین نور لازم راهروی دوم نیزساخته شده است که باز هم در بالای این پنجره، پنجره مشبک با آجرهای فیروزه ای لعاب دار نیز کار شده است.

تمامی دیوارهای راهروها و سقف آنها با کاشی های هفت رنگ پوشیده شده که رنگ سبز و زرد و آبی رنگ های اصلی آنها است و با زوایایی ظریف، تقارن چند وجهی سقف ها را نمایان ساخته است. در دو انتهای راهروی اول، پیچ به راهروی دوم و انتهای راهروی دوم درب هائی مشاهده می شود که برای تردد به شبستان زمستانی در نظر گرفته شده است.

نکته ای که در خصوص دو راهروی مسجد باید در نظر داشت ایجاد راهی نه چندان پر نور است که با رسیدن به شبستان پر نور، وجه معنوی مسجد را در رسیدن از ظلمت به نور الهی تداعی نماید وگرنه استاد معمار می توانست با پنجره های بیشتر راهروئی پر نور را خلق کند حال آنکه بهره از راهرو ها برای پوشش قبله شبستان با خلاقیت های دیگری بدون راهرو نیز میسر می گشت لذا پر واضح است که به کارگیری راهروها علاوه بر مسائل فنی مقاصد دیگری نیز داشته است.

شبستان مسجد

با ورود به شبستان متوجه می شویم، چهار طرف شبستان (چهار طاقنمای وسط) با چهار کنج (چهار طاقنمای گوشه ای)، با ستون های کاشی شده مارپیچ هر کدام به صورت یک قاب در آمده اند که کتیبه هایی به خط استاد “باقر بنأ ” دور تا دور هر طاقنما دیده می شود که در انتهای آن درج شده “به کتابت باقر بنا”.

ساخت مسجد بر اساس محاسبات دقیق ریاضی انجام گرفته است لذا بازتاب صوت روی یکی از کنجها در کنج مخالف و یا روی یک دیوار بر تمام جهات مسجد به وضوح شنیده می شود بدون نیاز به فریاد زدن.

در طاقنمای(ضلع) جنوبی محراب قرار دارد، در طاقنمای شمالی درب ورودی، در طاقنمای غربی پنجره مشبک رو به راهروی اول و در طاقنمای شرقی با پنجره ای جهت نوردهی به قسمت مرکزی شبستان مواجهیم.

تمامی اضلاع و گوشه های همجوار آنها در شبستان اصلی  کاشی کاری ویژه خود را دارند و در راستای ستونهای مارپیچ نگاه بیننده را ناخودآگاه به سمت سه کنج (فیل پوش) کشیده و از آنجا چشمها را به گنبد خیره می نمایند.

نوشته/کتیبه های دور طاقنماهای شمال، جنوب، شرق و غرب همگی تکرار شده اند و کتیبه های اضلاع شرقی و غربی از اشعار دانشمند و عارف بزرگ شیخ بهائی بوده و کتیبه های بخش شمالی و جنوبی نیز اشعاری از شیخ لطف الله، حاوی اسامی چهارده معصوم(ع) می باشد.

 متن سایر کتیبه ها  در طاقنماهای گوشه نیز بدین قرار است:

-طاقنمای گوشه جنوب غربی سوره مبارکه انفطار

-طاقنمای گوشه جنوب شرقی سوره مبارکه لیل

-طاقنمای گوشه شمال غربی سوره مبارکه البینه

-طاقنمای گوشه شمال شرقی سوره مبارکه شمس

در کف شبستان پنجره هائی مشبک وجود دارد که این پنجره ها مربوط به شبستان زمستانی و زیرزمین می باشد.

گنبد مسجد

در بدو ورود به شبستان اصلی، هندسه هر ضلع از شبستان نگاه بیننده را به سمت بالا و به یکی از زیباترین گنبدهای  جهان و البته مدورترین گنبد دنیا رهنمون می کند. گنبد مساجد بطور معمول آبی رنگ هستند اما گنبد مسجد شیخ لطف الله   گنبدی است با رنگ های خاص که در طول روز جلوه ای متفاوت را به این گنبد می دهند گنبد مسجد با رنگ منحصر به فرد و غالب نخودی جلوه گری خاصی دارد رنگ های صورتی، فیروزه ای و آجری هم در آن کار شده است.

 قبل از طلوع آفتاب و به هنگام سپیده دم رنگ گنبد صورتی است به هنگام ظهر و تابش مستقیم آفتاب گنبد نخودی رنگ می شود و در هنگام غروب نیز رنگ کاشی ها به آجری تغییر می یابد.

گنبد مسجد به شکل دو پوشه(لایه) بوده و از سطح زمین ۳۲ متر ارتفاع دارد و به نسبت مساجد دیگر از ارتفاع کمتری برخوردار است تا جذب و انعکاس نور در قسمت گنبد تداعی مورد نظر برای برجسته نمودن هنر و زیبائی آنرا داشته باشد، دهانه این گنبد  قطر ۱۲ متری داشته و قطر بیرونی آن ۲۲ متر می باشد، این گنبد به لحاظ مهندسی و مصالح بکار رفته از گنبدهای سنگین می باشد و از لحاظ فنی کار سختی در حفظ تعادل و جلوگیری از ریزش آن لازم بوده است از اینرو حفظ این ساختار با علوم آن زمان اجرائی فوق العاده را نشان می دهد که با امکانات کنونی نیز هنوز مثل آن ساخته نشده است. دیوارهای ۱۷۰  سانتیمتری زیر گنبد، استحکامی خاص به برپائی آن داده اند که در برخی نقاط این ضخامت به دو متر نیز رسیده است. بر روی مشبک برنج روی علمک گنبد کتیبه ای وجود دارد که ذکر “یا فتاح” و اسامی مبارک و مقدس ” الله،محمد، علی ” بر آن درج شده است.

دورتادور گنبد شانزده پنجره مشبک وجود دارد که زاویه نور در آنها حداکثر روشنائی را کنترل شده به فضای شبستان منتقل می نماید و بین هر پنجره نیز قاب کاشیکاری زیبائی نقش بسته است که همگی الگویی مشابه دارند.

 در گنبد دو نوار کتیبه ای وجود دارد، یکی در بالای شانزده پنجره مشبک و دیگری در قسمت پائین پنجره ها کار شده اند، در کتیبه بالائی شرح آداب ورود به مسجد از بیان رسول اکرم(ص) است به خط علی رضا عباسی که در انتهای آن چنین درج شده است ” کتبها علی رضا العبّاسی فی۱۰۲۵  “(نوشته علی رضا عباسی در سال ۱۰۲۵)، در کتیبه نواری قسمت پائین پنجره های گنبد آیات شریفه سوره های مبارکه جمعه، نصر و آیات ۱۸۰ الی ۱۸۲ سوره صافات کار شده است که باز هم به خط علی رضا عباسی از ثلث نویسان به نام زمان شاه عباس صفوی به رنگ سفید و بر زمینه ای لاجوردی نگاشته شده و در انتهای آن آمده است “ کتبها علی رضا العبّاسی غفر الله ذنوبه ” (نوشته علی رضا عباسی، خداوند گناهانش را بیامرزد).

نکته قابل توجه شروع نوشتن آیات در قسمت غربی گنبد است، این عمل کاملا آگاهانه انجام شده است چرا که اکثر بینندگان در بدو ورود به شبستان ناخودآگاه به سمت راست و قسمت بالا نگاه می کنند و براحتی می توانند شروع کتابت آیات را از محل شروع آیات مشاهده نمایند.

در طرح داخلی گنبد نقشی لوزی از پیچک ها نقش بسته است که در نگاه کلی شکلی شبیه پر طاووس را تداعی می کند که وقتی نور به آن می تابد علاوه بر درخشندگی جلوه زیبائی نیز به خود می گیرد به عبارت دیگر نور مکمل  طرح دم طاووس داخل گنبد است. در این طرح ۳۲ نگاره لوزی شکل وجود دارد که هرچه به گنبد نزدیکتر می شوند اندازه آنها نیز کوچکتر می شود و بر این اساس سعی شده ارتفاع گنبد بیشتر بنظر آید.

 ریاضی این اعداد نیز جای شگفتی دارد: چهار دیوار شبستان تبدیل به هشت ضلع شده و برای هر ضلع دو پنجره ساخته شده، شامل شانزده پنجره، و بر روی هر پنجره دو نصفه لوزی که گویی از داخل پنجره ها به سمت بالا می روند، لوزی ها به سمت مرکزکوچک تر می شوند اما تعدادشان همان سی و دو عدد باقی می ماند و در انتها به ستاره هشت ضلعی، مشابه تعداد هشت ضلع دیواره شبستان منتهی می گردند.(اشاره ای به جمعی که با عبادت خود در مسجد به نقطه واحد، یکتای بی همتا می رسند.)

محراب مسجد

در طاقنمای(ضلع) جنوبی محراب زیبای مسجد قراردارد که یکی از بهترین، زیباترین و منحصربه فردترین معرق کاریهای دنیا درآن کار شده است همراه با مقرنسهایی به غایت ظریف و زیبا.

در طاقنمای جنوب از اشعار شیخ لطف الله در خصوص چهارده معصوم همچون طاقنمای جنوبی استفاده شده است همچنین کتیبه هائی از احادیث حضرت رسول(ص) و امام صادق(ع) در آن وجود دارد .

 وقتی داخل محراب و به سمت قبله می ایستید در دیواره سمت چپ آن نوشته ای به این مضمون وجود دارد “محمدرضا بن استاد حسین بنأ اصفهانی ۱۰۲۸” و در سمت راست نیز این نوشته وجود دارد ” عمل فقیر حقیر، محتاج برحمت خدا” که نمایانگر سال ساخت محراب و استاد معمار آن استاد محمدرضا اصفهانی است که علیرغم کار بزرگی که انجام داده است در نهایت تواضع، خود را فقیر،حقیر و محتاج رحمت الهی می داند.

ویژگیهای نورپردازی

یکی ازمهندسی های ویژه در معماری مسجد تبیین مکانیسم نوری بر پایه چهار اصل است:

-مهار نور

-تلطیف نور

-انعکاس و جذب نور

-هماهنگی قدرت بینائی با نور

مهار نور: در این مسجد نور به صورت کنترل شده و از زوایایی خاص به داخل راهنمایی شده تا بر زیبائی های آن تمرکز نموده و آنها را بیشتر به چشم بیننده بنمایاند.

-تلطیف نور: نور به صورتی اجازه ورود به شبستان مسجد را دارد که حالتی آرامش بخش را تداعی نماید. نور از پنجره ها به صورت مستقیم نمایان نمی شود بلکه با دوشکست ابتدا از منافذ پنجره ها و سپس از کاشیهای معرق لاجوردی رنگ عبور می نماید و وارد شبستان می شود و سپس انعکاس ملایمی از پرتو نور مجددا ساطع شده و بر نقاط مختلف می نشیند و حالتی به نرمی ابریشم را القاء میکند.

-انعکاس و جذب: کاشیهای معرق زیبای مسجد در کنار آجرهای لعابدار همپوشانی جذب و انعکاس نور را طوری در مسجد ایجاد نموده اند که شدت آن کنترل شده و زوایای مختلف مسجد نیز دیده می شود لذا دلیل ارتفاع نسبتا پایین گنبد بالابردن قدرت جلوه نور بر آن است.

هماهنگی قدرت بینائی با نور: هنگام ورود به سالن تاریک سینما ابتدا شئ زیادی دیده نمی شود چراکه نور زیاد پرده و تاریکی سالن این قدرت را به چشم نمی دهد از اینرو کارکرد راهروهای مسجد و کم نوری آن نیز شبیه همین مکانیزم است. استاد معمار برای نشان دادن جلوه نور ابتدا باید آنرا به بیننده نشان ندهد تا دیدار مجدد با نور را بیشتر حس کند لذا اگر بیننده از گستره نور زیاد در میدان نقش جهان وارد صحن اصلی می شد نه تنها دچار افت دید می شد حتی به علت وجود پله ها امکان زمین خوردن هم داشته است پس وجود راهروها برای تطبیق نور بینائی با تاریکی و شدت نور امری لازم بوده است.

همانگونه که در این مطلب به استحضار رسید، مسجد شیخ لطف الله یک هنر مطلق از گذشته برای آیندگان است مسجدی که برای بیان خصوصیات آن به نگارش های زیادی نیازمند است چراکه دارای خصوصیات کوچک و بزرگ فراوان است، امید آنکه در حفظ این الماس درخشان هنر و تاریخ همواره جدیت لازم بکار رود.