خاص ترین کتیبه تاریخ ایران: کتیبه مشترک داریوش بزرگ و پسرش خشایارشا/ کتیبه سه زبانه هخامنشیان در قلعه وان ترکیه

دکتر علی زنداکبری

محقق، پژوهشگر و عضو شورای بین المللی بناها و محوطه های تاریخی(ایکوموس)

امروز ۱۸ می (۲۸ اردیبهشت) روز جهانی موزه و میراث فرهنگی است، کشورمان ایران با تاریخی دیرینه و آثار شگرف باستانی مهد تمدن جهانی است. کشورمان به گواه تاریخ بیشترین آثار تاریخی را در طی زمان به جهانیان ارائه داده است هرچند بسیاری از این آثار در محدوده مرزهای جغرافیائی امروزه کشورمان قرار ندارد اما آثار جهانی و فرهنگ معنوی ایران باستان گستره بزرگی از جهان را  دربر گرفته است. بدین منظور به معرفی یکی از کتیبه های مهم اما کمتر مورد توجه تاریخمان که در شهر وان ترکیه قرار گرفته است می پردازیم.

 ثبت وقایع تاریخی در گذشته های دور در عین حالی که کاری مهم بوده است بالطبع امکانات دوره خود دشواری هائی نیز داشته است تاریخ نگاری یکی از وجوه مهم تمدن های جهانی است. در تاریخ نگاری احوالات و نوع زندگی گذشتگان از زوایای مختلف خصوصا از منظر اجتماعی و سیاسی مورد توصیف قرار گرفته و ثبت می شده است. در ایران باستان شاهان بر پایه قدرتی که در خود می دیده اند به طور مستقیم در تاریخ نگاری های زمان خود نقش داشته اند از اینرو وقایع مهم زمانه و یا تفسیر، ذهنیت یا اعتقاد خود را در قالب نگاره و یا کتیبه و یا هر دو ثبت می کردند و برای آنکه از گزند آسیب ها و یا حوادث دور بمانند به ساخت آنها در سینه کوهها  و یا اماکن مورد حفاظت اقدام می کردند. در این یادداشت از آنجا که در نظر است به یکی از مهمترین کتیبه های حال حاضر هخامنشی بپردازیم لذا ابتدا اطلاعاتی در خصوص موقعیت جغرافیائی محل نقش شدن این اثرمهم تاریخی تقدیم می گردد.

شهر وان

شهر وان در شرق کشور ترکیه یکی از شهرهای باستانی است که طی قرون مختلف و به واسطه محل ژئوپولیتیکش از اهمیت فراوانی برخوردار بوده است. مردم این شهر به زبان کردی تکلم می کنند و جمعیتی بالغ بر ششصد هزار نفر را در خود جای داده است. شهر وان در گذشته محل زندگی ارمنیان بوده است.

قدمت این شهر به یونان باستان باز می گردد و معروفیت آن به دریاچه زیبای آن به عنوان بزرگترین دریاچه ترکیه است که به خاطر املاح آن اغلب به رنگ سبز سیر دیده می شود. دریاچه وان پس از دریاچه ارومیه (قبل از خشکسالی) بزرگترین دریاچه خاورمیانه است. این شهر از اولین و قدیمی ترین سکونتگاه های انسان است که در هزاره اول با نام توشپا و به عنوان پایتخت پادشاهی اورارتو در عصر آهن محسوب شده و بعدها به عنوان پایتخت پادشاهی ارمنی و با نام واسپوراکان شناخته شد.

این منطقه یکی از محل های درگیری عثمانی ها و روسها در جنگ های استراتژیک در جنگ جهانی اول بود. پس از جنگ، وان به ترکیه الحاق شد و شهر جدیدی در ضلع شرقی ارگ باستانی بازسازی گردید. شهر قدیمی و باستانی وان که بیشترین بقایایش هم اکنون در ضلع جنوبی قلعه حدفاصل دیواره جنوبی تا دریاچه وجود دارد سالها مورد غفلت بوده و در حال حاضر تیمی از کشور ترکیه در حال ترمیم هائی بر اساس اولویت بندی باستانی در قسمتهای بیشتر سالم مانده از شهر هستند مانند مسجد جامع شهر که ابتدا از زلزله سال ۱۸۸۴ میلادی آسیب دید و پس از صدمات جنگ جهانی دوم تقریبا به حال خود رها شده است اما بهر حال به عنوان قدیمی ترین اثر معماری باقیمانده در شهر وان ترکیه ارزشهای باستانی خود را دارد. بر طبق آثار باقیمانده این مسجد در زمان حکمرانی خاندان سوکمن در قرن دوازدهم ساخته شده و جلوه هائی از شکوه معماری سلجوقی را در خود دارد.

قلعه وان

این قلعه در غرب شهر وان و در شرق دریاچه وان قرار دارد و از استحکامات شهر باستانی توشپا پایتخت پادشاهی اورارتو در قرن ۹ میلادی بوده که با سنگهای بزرگ و دیوار های بلند از شهر باستانی محافظت می کرده است. این بنای سنگی با شکوه بین قرن ۷ تا ۹ میلادی بنا شده و دارای چهل برج مختلف بوده است که طی زمان از بین رفته اند.

قلعه وان در گذر زمان به حکومت های مختلف تعلق داشته است و پادشاهی های گوناگون همچون اورارتو، ارمنیان، هخامنشیان، پارسیان، ساسانیان، سلجوقیان، مادها، اشکانیان، رومی ها، بیزانس، اعراب، روس ها، صفوی و افشاریه از آن استفاده کرده اند. عمده کار این قلعه محافظت از شهر اصلی و مرکز دیده بانی بوده است و در نوع خود بزرگترین و معروفترین قلعه بر جای مانده از دوران اورارتو ها است.

کتیبه وان، گمشده مرموز

قلعه وان تقریبا شرقی-غربی می باشد و در ضلع جنوبی قلعه کتیبه ای با شکوه خودنمائی می کند که در فاصله بیست متری از سطح زمین و در ابعاد حدودی چهار متر در پنج متر دیده می شود این کتیبه در زمان تسلط هخامنشیان بر این قلعه توسط داریوش بزرگ قاب بندی و آماده حک گردید و صخره برآمده به طور واضح برای ایجاد یک سنگ نوشته تراش خورده است اما اینکه چرا متنی در زمان داریوش بر آن نوشته نشده است همچنان مجهول است. سالها بعد اما متن این کتیبه توسط فرزندش خشایارشا حکاکی گردید. این حکاکی طبق تحقیقات به عمل آمده احتمالا در سال۴۸۱ پیش از میلاد و در هنگام لشگر کشی او به یونان صورت پذیرفته است، یعنی چیزی حدود بیست و پنج قرن قبل(دو هزار و پانصد سال پیش).

بر طبق شواهد محققین و پژوهشگران از وجود چنین کتیبه ای اطلاع داشته اند لیکن از محل دقیق آن اطلاعی نداشته اند. اوژن بورنوف شرق شناس به نام فرانسوی که با زبان نگارش پارسی باستان و الفبای آن و خط میخی آشنا بوده، سهم مهمی در خوانش این کتیبه در سال ۱۸۳۶ میلادی (یکصد و هشتاد و نه سال پیش) داشته است. به نظر نقاشی های کشیده شده از این کتیبه نقش اصلی را در خوانش و کار بر روی آن داشته است. عده ای نیز نقل کرده اند که در قرن نوزده میلادی پژوهشگران اروپائی برای اولین بار این کتیبه را یافتند. “رولند گراب کنت” محقق آمریکائی در زمینه مطالعات هندواروپائی شناسی و پژوهشگر ممتاز زبان فارسی باستان در سال ۱۹۰۸ میلادی برابر با ۱۲۸۶ شمسی(یکصد و هجده سال پیش) بر اساس طرحی که به طور دقیق معلوم نیست چگونه تهیه شده است این کتیبه را خوانده و ترجمه کرده است. البته بر طبق نظریه هائی از طناب و نردبان جهت یادداشت برداری از این کتیبه اقدام شده است که با توجه به امکانات آن موقع پر بیراه نیست.

این کتیبه توسط زوج جهانگرد ایرانی خانم و آقای قیدی(محمود قیدی و معصومه امیری مقدم) در سال۱۳۸۶ بازکشف گردید ایشان که برای سفری هشتصد روزه به منظور معرفی فرهنگ ایران اقدام کرده بودند که پس از تهیه عکس و فیلم از این کتیبه و ارسال آنها برای متخصصین تائیدیه آنرا دریافت نمودند. پائین کتیبه به نظر راه پله ای برای عبور و مرور سازندگان کتیبه تا پائین ساخته شده که پس از اتمام آن و برای حفظ و جلوگیری از آسیب احتمالی به کتیبه تخریب شده است.

خاص ترین کتیبه باستانی

این کتیبه حدود مرزهای هخامنشیان را در زمانه خود مشخص می نماید اما اینکه داریوش قاب این کتیبه را ساخته اما حک متن آنرا به جانشین خود واگذار کرده نشان از اعتقاد وی به گسترش فتوحات هخامنشیان  در آینده داشته است هرچند بسیاری بر این عقیده اند که مرگ وی مهلت تکمیل این کتیبه را به وی نداده اند. این کتیبه به همراه کتیبه های سوئز از معدود کتیبه های هخامشیان در بیرون از مرزهای کنونی ایران است ولی با توجه اینکه کتیبه های سوئز در موزه لوور است کتیبه وان تنها کتیبه ای است که علیرغم گذشت قرنها در خارج از مرزهای کنونی ایران در محل اصلی خود جای دارد و از این جهت خاص ترین کتیبه باستانی است.

متن حک شده کتیبه

نوشته های کتیبه در سه ستون و در بیست و هفت سطر و به سه زبان زنده زمان خود از چپ به راست نگاشته شده است. زبانهای به کار رفته در کتبه وان شامل پارسی باستان، ایلامی و اَکَدی می باشد.

لازم است به این نکته اشاره شود که زبان اَکَدی یک زبان از مجموعه بزرگ زبانهای آفریقائی-آسیائی است که از هزاره سوم پیش از میلاد در میانرودان(بین النهرین) بین آشوریان و بابلیان رایج بوده است. این زبان اولین زبان سامی(یا سِمیتی یکی از زیرشاخه‌های خانوادهٔ زبان‌های آفریقایی-آسیایی هستند که ریشهٔ آنها به غرب آسیا بازمی‌گردد) می باشد.

در بیشتر کتیبه ها(منهای چند کتیبه از جمله کتیبه دیوان در تخت جمشید) خشایارشا فرموده های پدر خویش را تکرار نموده البته در تعدادی پس از متن های تکراری به تمجید از پدرش پرداخته و در انتها از خداوند طلب حمایت و مساعدت نموده است.

ترجمه فارسی از متن پارسی باستان

اهورامزدا خدایی است بزرگ

خدای خدایان که زمین را آفرید 

آسمان را پدید آورد

انسان را خلق کرد

شادی را برای انسان ها قرار داد

کسی که خشایارشا را شاه کرد

شاهی برای تمامیان

حاکمی برای همه

من خشایارشا

فرمانروای بزرگ

شاه شاهان

شاه تمام مردم با هر نژادی

شاه این زمین بزرگ و پهناور

پسر داریوش شاه هخامنشی

گوید خشایارشا: پدرم، داریوش شاه، با عظمت و لطف اهورامزدا سازه های بسیار بنا کرد و به فرمان او (اهورا مزدا) این کتیبه را ساخت. اما از آن جا که کار او نیمه تمام ماند، فرمان تکمیل کتیبه را صادر کردم. 

امید است که اهورامزدا و دیگر خدایان

مرا، پادشاهیم را و تمام آن چه را که ساخته ام، حفظ کنند.

علت اهمیت کتیبه وان

فارغ از اهمیت این کتیبه به لحاظ ارزش تاریخی و قدمت دیرین آن، این اثر بیانگر چند مطلب مهم دیگر نیز می باشد:

– نکته بسیار مهم در این کتیبه آن است که به احتمال زیاد این تنها کتیبه مشترک پدر(داریوش بزرگ) و پسر(خشایارشا) است. چراکه همانطور که پیشتر ذکر شد لوح کتیبه توسط داریوش و متن آن توسط خشاریاشا حک گردیده است.

-از این کتیبه می توان دریافت که خشایارشا فردی یکتاپرست و معتقد به خدای یگانه بوده، در متن کتیبه وی ضمن صحه گذاشتن بر آفرینش، هرآنچه هست را از خداوند دانسته و به نوعی تسبیح الهی را به جا می آورد و پادشاهیش (هر آنچه دارد را) از لطف الهی می داند.

-در بخش آخر کتیبه خشیارشا از خداوند می خواهد هر آنچه ساخته است حفظ نماید. قاعدتا او این مهم را برای آیندگان خود می خواهد چراکه سلطنت و پادشاهی لازم را دارد لذا توجه و نگرانی او به آیندگان در حالیکه شاهان در تاریخ به فکر خوشگذرانی و رفاه خود بوده اند، نشان از یکی دیگر از وجوه شخصیتی خشایارشا مثل مطلب قبلی است.

-خشایارشا با ذکر تبار خویش و تاکید بر دستاوردهای پدرش خود را فرزندی شایسته برای داریوش می داند چراکه کار نیمه تمام وی را تکمیل کرده است.

-این کتیبه به واسطه محل قرارگیری، وسعت قلمرو هخامنشیان را تا جغرافیای منطقه آناتولی نشان می دهد.

-استفاده از زبانهای بین النهرینی و پارسی باستان از یک سو نشان از اظهارات قاطعانه ایشان و در نتیجه اقتدار حکومت آنها است و از سوی دیگر اعلانی است بر برتری ایرانیان هخامشی بر اقوام باستانی بین النهرین.

علت ساخت کتیبه سه زبانه در شهر وان چه بوده است؟

کسی به درستی از علت قرار گرفتن این کتیبه در شهر وان خبر ندارد. شاید وقوع نبردهای مختلف دلیلی است برای استقرار این کتیبه در این محل اما نشانه های تاریخی این محل موید این مطلب است که انتخاب قلعه توشپا که قبلها متعلق به پادشاهی اورارتوها بوده است به منظور نشان دادن آن است که این منطقه تحت حاکمیت قدرتمند هخامنشیان بوده است و حک آن در دو زمان مختلف و توسط دو پادشاه نیز است برای اثبات استمرار این حکومت از زمان داریوش تا زمان خشایارشا بوده است. ایشان با ثبت این کتیبه به نوعی اقتدار خود را در این سرزمین محکم تر نموده و بر آن تاکید نموده اند.

کتیبه های ثبت نشده در قلعه وان

در قلعه وان کتیبه ها و نوشته های دیگری نیز وجود دارند که به نسبت کتیبه سه زبانه خشایارشا اندازه های کوچکتری دارند اما متاسفانه نه در جائی ثبت شده اند و نه در ماخذی به آنها اشاره شده است. حتی تعلق زمانی و دیرینگی این کتیبه یا نوشتارها دقیقا مشخص نیست چه بسا ترجمه این آثار توسط متخصصین زبانهای باستانی منجر به کشف بیشتر تمدن غنی هخامنشیان یا سایر ملل آن موقع گردد. به نظر تعدادی از آنها مربوط به دوران اورارتوهاست. اما خط میخی نیز در بسیاری از آنها مشهود است، ورود به قسمت هائی از قلعه که مسیرهای عادی ندارد با شیب های تند و درگاهائی که به سقفهای تالارهای کشف نشده قلعه راه پیدا می کند ترس و هیجان را با خود دارد، ترس از برخورد با خطراتی که در ارتفاع انتظار آنرا نداری و هیجان دیدن کتیبه هائی که سالها از دید بازدیدکنندگان مخفی بوده اند. عدم علاقه مسئولان محلی به کاووش آثاری که قطعا اهمیت زیادی دارد جای تعجب دارد اما شوق کشف این کتیبه ها بر تمام ترسها و حسرت ها غلبه می کند چراکه این کتیبه ها در نقاطی از قلعه یافت شدند که دیرنگی بسیار بیشتری نسبت به سایر نقاط دارد و از آنجا که دسترسی به آنها آسان نبود دسترسی و یافتن آنها لذتی مضاعف دارد.

وضعیت نگهداری و حفاظت از کتیبه و نوشتارهای وان

هر تکه و شیئی که نشان دهنده نوع زندگی، ساختار اجتماعی و فرهنگ هر دوره ای از تاریخ جهان که باشد ارزشی معنوی برای آیندگان و نشانی از هویت امروزیان است لذا حفظ هر اثری از تمدن بشر وظیفه هر انسان بر روی کره خاکی است متاسفانه حفظ و نگهداری از این آثار ارزشمند همچون بسیار از نقاط دیگر دنیا خصوصا در کشورهای دارای فقر فرهنگی چندان جدی گرفته نشده است عجیب است که ترکیه با رویکردی مثبت نسبت به تاریخ چگونه نسبت به آثار تاریخی شهر وان اهتمام لازم را صورت نمی دهد. با توجه به آب و هوای منطقه و بارشها در فصول سرد و تابش آفتاب در فصول گرم، همچنین مجاورت آثار با دریاچه وان و وجود رطوبت که احتمال تخریب این آثار را بالا برده است. نسبت به حفظ آثار این منطقه تلاش لازم صورت نمی گیرد امید آنکه با رایزنیهای فرهنگی از این آثار خصوصا کتیبه منحصربه فرد هخامنشیان حافظت لازم به عمل آید.